विद्यार्थी मूल्याङ्कन मार्गदर्शन २०८३ मा के छ र के छैन?

परिचय

सिकाइको प्रमाणीकरण र विद्यार्थीको प्राज्ञिक विकास सुनिश्चित गर्न शिक्षा प्रणालीमा मूल्याङ्कनको भूमिका अपरिहार्य हुन्छ। हालै कार्यान्वयनमा ल्याइएको 'विद्यार्थी मूल्याङ्कन मार्गदर्शन २०८३' ले परम्परागत मूल्याङ्कन पद्धतिलाई परिमार्जन गर्ने लक्ष्य राखेको छ। तथापि, यस मार्गदर्शनका प्रावधानहरूको सूक्ष्म विश्लेषण गर्दा यसले कक्षाकोठाको यथार्थ र सिकाइ मनोविज्ञानका सन्दर्भमा केही नीतिगत तथा प्राज्ञिक चुनौतीहरू खडा गरेको देखिन्छ। यस आलेखमा उक्त मार्गदर्शनका व्यवस्थाहरू, यसका सीमितताहरू र विद्यार्थीको दिगो सिकाइका लागि चाल्नुपर्ने प्राज्ञिक कदमहरूको विश्लेषण गरिएको छ।

१. मार्गदर्शनका प्रमुख प्रावधान र सीमितताहरू

मार्गदर्शनले विद्यार्थी मूल्याङ्कनका लागि १० वटा सम्भाव्य तरिका तथा साधनहरूको सूची र विषयगत रूपमा मूल्याङ्कनपछि अङ्क चढाउने अभिलेख फारामहरू प्रस्तुत गरेको छ। उपलब्ध साधनमध्ये करिब आधा (५ वटा) सिकाइसँग र बाँकी आधा विद्यार्थीको व्यवहारसँग सम्बन्धित छन्। साथै, यसले कम अङ्कभार र छोटो अवधिका 'लो स्टेक' (Low Stake) लिखित परीक्षाहरू लिन सकिने लचिलो व्यवस्था गरेको छ। यद्यपि, यो मार्गदर्शन सिकाइको गहिरो मापनभन्दा पनि प्राविधिक अभिलेखीकरणमा बढी केन्द्रित देखिन्छ। यसमा निम्न पक्षहरूको स्पष्ट अभाव छ:

• कक्षाकोठामा मूल्याङ्कनका साधनहरूको प्रयोग गर्ने प्रक्रिया र सीप।
• सिकाइ निर्माण भएको ठोस प्रमाण (Evidence of Learning) सिर्जना हुने प्रकारका साधनहरूको पहिचान।
• सिकाइका प्रमाणहरू सङ्ग्रह गरिने 'पोर्टफोलियो' (Portfolio) को स्पष्ट प्राज्ञिक र व्यावहारिक ढाँचा। यी रिक्तताहरूका कारण दिइएका सीमित साधनहरूले मात्र विद्यार्थीको यथार्थ र सम्पूर्ण मूल्याङ्कन हुन सक्ने अवस्था देखिँदैन।

२. सिकाइ मनोविज्ञान र प्राज्ञिक जोखिमहरू

मार्गदर्शनको सबैभन्दा गम्भीर पक्ष भनेको यसले सिकाइको स्थायित्व (Retention of Learning) र प्राज्ञिक सञ्चयमा पार्ने सम्भावित नकारात्मक प्रभाव हो। सीमित निर्माणात्मक साधनहरूको भरमा मात्र सिकाइको प्रमाणीकरण हुन सक्दैन। यसले निम्न गम्भीर मनोवैज्ञानिक तथा शैक्षिक समस्याहरू निम्त्याउने जोखिम रहन्छ:

• संज्ञानात्मक स्मृतिमा प्रभाव: क्षणिक उपलब्धिलाई नै पूर्ण सिकाइ मान्ने परिपाटीले विद्यार्थीको मस्तिष्कको 'वर्किङ मेमोरी' (Working Memory) मा मात्र काम गर्छ। सिकाइलाई 'लङ-टर्म मेमोरी' (Long-Term Memory) मा रूपान्तरण गर्न आवश्यक पर्ने गहन अभ्यास र योगात्मक मूल्याङ्कनको अभावमा सिकाइ चाँडै विलुप्त हुन्छ। यसले विद्यार्थीको सिकाइको आधारभूत जग नै ध्वस्त पार्न सक्छ।
• सिकाइ सञ्चय र लम्बिय सम्बन्धको विच्छेद: आवधिक तथा योगात्मक परीक्षा (Summative Assessment) को अभावमा सिकाइको सञ्चय (Cumulation) हुन पाउँदैन। यसले गर्दा सिकाइको लम्बिय सम्बन्ध (Longitudinal Relations)—अर्थात् अघिल्लो कक्षाको सिकाइको पछिल्लो कक्षासँगको अन्तरसम्बन्ध—टुट्न गई विद्यार्थीहरूको समग्र प्राज्ञिक स्तर कमजोर बन्न पुग्छ।

३. शैक्षिक रूपान्तरणका लागि आगामी कार्यदिशा

सिकाइको दिगोपन र मूल्याङ्कनको विश्वसनीयता कायम राख्न अब विद्यालय, शिक्षक र शैक्षिक सरोकारवालाहरूले निम्न प्राज्ञिक तथा व्यावहारिक रणनीतिहरू अवलम्बन गर्नुपर्ने आवश्यकता छ:

प्रमाण-आधारित मूल्याङ्कन र पोर्टफोलियो निर्माण: मार्गदर्शनमा भएका साधनहरूका अतिरिक्त सिकाइ निर्माण भएको प्रमाणित गर्ने प्रभावकारी मूल्याङ्कन साधनहरूको खोजी, अध्ययन र प्रयोग गरिनुपर्छ। सिर्जित प्रमाणहरूलाई व्यवस्थित रूपमा सङ्कलन गरी विद्यार्थीको पोर्टफोलियो निर्माण गर्ने र त्यसैको प्राज्ञिक विश्लेषणका आधारमा मार्गदर्शनले तोकेको ढाँचामा अभिलेखीकरण गर्नुपर्छ।

निर्माणात्मक मूल्याङ्कनको प्रणालीगत विकास: सरकारले अघि सारेको निरन्तर निर्माणात्मक विद्यार्थी मूल्याङ्कनलाई अनिवार्य गर्दै, यसको फ्रिक्वेन्सी (Frequency) र सिकाइ परीक्षणका विन्दुहरू (Learning Checkpoints) को स्पष्ट संरचना विकास गरिनुपर्छ। यसका लागि शिक्षकहरूलाई आवश्यक प्रशिक्षण प्रदान गर्नु जरुरी छ।

योगात्मक परीक्षाको स्तरीकरण: निर्माणात्मक मूल्याङ्कन मात्र पर्याप्त नहुने हुँदा आवधिक र वार्षिक जस्ता योगात्मक परीक्षाहरूलाई हटाउनुभन्दा अझ बढी स्तरीकृत (Standardized) गर्दै लैजानु आवश्यक छ। यदि सरकारी नीतिका कारण यस्ता परीक्षाहरूलाई अनिवार्य गर्न नसकिए तापनि, प्राज्ञिक उत्कृष्टताका लागि यसलाई ऐच्छिक (Optional) रूपमै भए पनि सञ्चालन गर्नुपर्छ।

निष्कर्ष
'विद्यार्थी मूल्याङ्कन मार्गदर्शन २०८३' मूल्याङ्कन सुधारको एउटा प्रयास भए पनि यो आफैंमा पूर्ण छैन। मूल्याङ्कनलाई केवल अङ्क प्रदान गर्ने प्राविधिक कर्मकाण्डबाट माथि उठाई सिकाइको स्थायीत्व र प्राज्ञिक उन्नयनको साधन बनाउन निर्माणात्मक र योगात्मक मूल्याङ्कनको सन्तुलित अभ्यास अपरिहार्य छ।